Waterschaarste: dweilen met de kraan open?

  • 13 april 2021

De Vlaamse Overheid werkt momenteel een kader uit dat moet helpen om in tijden van droogte en waterschaarste te beslissen wie er op momenten van extreme droogte prioriteit krijgt voor watergebruik. Minister van omgeving Demir wil deze zomer aangrijpen als testcase.

In een recente Pano-reportage werd echter pijnlijk duidelijk dat het illegaal oppompen van grondwater in Vlaanderen schering en inslag is. Heeft zo'n kader wel nut, als men toch vrolijk verder pompt?

We vroegen onze experten van de dienst Milieu en de cel Handhaving om dieper in te gaan op de zaak, en de situatie blijkt in de praktijk genuanceerder en vooral ook complexer dan wordt voorgesteld. 

Wie gebruikt zo'n waterput?

Even kort voor wie de reportage niet gezien heeft: De grondwaterstand in Vlaanderen is ronduit dramatisch. De klimaatverandering met lange periodes van droogte maken die situatie alleen maar erger. Een bijkomend probleem, waar de Pano-reportage op ingaat, zijn de ontelbare illegale waterputten waar à volonté uit opgepompt wordt zonder enige restrictie. 

Miliedeskundige Elke Delbare: “Van het aandeel vergunde waterputten is een groot deel logischerwijs bestemd voor de landbouw, die het water gebruikt voor het besproeien van de akkers. Daarnaast nemen ook de industrie en de drinkwaterwinningen een grote slok voor hun rekening. Tot slot gebruiken ook sommige verenigingen of particulieren grondwater in plaats van leidingwater. Een grote blinde vlek blijven echter de illegale waterputten.”

Officieel gezien moet voor elke grondwaterput een vergunning aangevraagd worden. Volgens de officiële cijfers van het VMM zijn er zo'n 56.000 vergunde waterputten in Vlaanderen. In de praktijk schat men echter dat dat aantal vele malen hoger ligt. Maar in de reportage geven ze toe dat ze "eerlijk gezegd niet weten hoeveel grondwaterputten er eigenlijk echt zijn".

"We weten niet hoeveel grondwaterputten er eigenlijk echt zijn" 

In de regel moet voor elke grondwaterput dus een vergunning worden aangevraagd. Ook particulieren die slechts een kleine hoeveelheid water oppompen om bv. hun tuin te besproeien, moeten dat in principe melden aan het VMM. Daar knelt echter het schoentje.

Elke: “In de praktijk zien we dat er vaak geen aanvraag of melding wordt gedaan. De redenen hiervoor zijn uiteenlopend, maar vaak weten mensen gewoon niet dat hiervoor een vergunning nodig is. Anderzijds zijn er heffingen verbonden aan het oppompen van grondwater en proberen sommigen hier bewust van onderuit te komen.”

Vergunningen zijn echter een belangrijk instrument in het bestrijden van de gevolgen van droogte. Er kunnen immers voorwaarden aan verbonden worden om de impact op het grondwaterniveau te minimaliseren.

Elke: “De gemeenten kunnen bijvoorbeeld extra inzetten op sensibilisering rond watergebruik, zeker in lange periodes van droogte. Daarnaast kan een waterscan voor bedrijven helpen om het waterverbruik in hun productieproces te rationaliseren. Naast het preventieve aspect moet men echter zeker ook blijven inzetten op handhaving.”

Grondwater à volonté

De zomers van 2017 - 2020 werden gekenmerkt door extreme hitte en droogte. De grondwaterstanden stonden ongekend laag en zijn nog lang niet volledig hersteld. In sommige watervoerende lagen is het grondwaterpeil zozeer verlaagd door een combinatie van een beperkte aanvoer van regenwater en de massale grondwaterwinning, dat de watervoorraden onder druk komen te staan. De grond raakt er volledig uitgedroogd. 

Voor de natuur heeft de droogtetrend uiteraard verstrekkende gevolgen, en ook de waterbevoorrading komt daarmee in het gedrang. Maar daarnaast wijst de reportage ook op de concrete gevolgen voor onze eigen leefomgeving: meer en meer huizen en gebouwen die gebouwd zijn op een uitdrogingsgevoelige ondergrond, zoals klei en leem, scheuren en verzakken. Grote delen van Vlaams-Brabant bestaan uit deze verzakkingsgevoelige klei- en leemgronden.

Wanneer het waterpeil zakt onder een historisch dieptepunt, bv. door bemaling voor een kelder, dan ontstaan er lege holtes in de poreuze ondergrond. De bodem zakt dan ineen door het gewicht van het gebouw dat erop staat, en vervolgens verzakt ook het gebouw zelf.

Daarnaast zijn er in onze regio ook heel wat actie- en waakgebieden. Dat zijn grondlagen waar het waterpeil erg laag staat. Het gaat hierbij niet alleen om het grondwaterpeil aan het oppervlak, maar ook om de diepere lagen. Dat zijn traditioneel de lagen waaruit gepompt wordt.

Elke: “De gemeente kan, wanneer ze weet welke lagen en welke zones meer gevoelig zijn aan verdroging, haar vergunningsbeleid voor waterwinning hierop afstemmen. Een handig instrument hiervoor is een watersysteemanalyse die nagaat hoe het gesteld is met het grondwaterpeil en die de gevoelige zones in kaart brengt.”

Lees meer over watersysteemanalyse

Handhaving botst op limieten

Waar de journalisten van Pano grondig de mist in gaan is het opsporen van zo'n illegale grondwaterputten. Een zeer belangrijke nuance die ontbreekt in de reportage is dat de lokale toezichthouders en de milieu-inspectie een vaststellingsbevoegdheid hebben en geen opsporingsbevoegdheid. Ze mogen dus enkel een vaststelling uitvoeren als ze zien dat er een inbreuk is, maar mogen die niet actief gaan opsporen. 

Deskundige handhaving Koen Van Cauwenberghe: "Het is onmogelijk voor de milieu-inspectiediensten en lokale toezichthouders om op alle schendingen van de milieuregelgeving in te zetten. Ze zijn daarbovenop bevoegd om zowel op bedrijventerreinen als op private gronden te controleren. Er moeten dus zowel op lokaal als bovenlokaal niveau keuzes gemaakt worden."

Veelal wordt er prioritair gecontroleerd op industriële installaties die het meest hinderlijk zijn voor mens, milieu en omgeving. Maar, zelfs indien je de controle op grondwaterwinningen prioritair zou instellen, dan ben je er nog niet. Bij bedrijven die een aangifte van waterwinning hebben gedaan kan je vrij gemakkelijk het debiet en de installatie controleren. Als je echter bij een controle op een bedrijf zonder aangifte moet opmerken dat er grondwaterwinning aanwezig is, dan moet je daar 'toevallig' op uitkomen. Bij bijvoorbeeld middelgrote tot grote landbouwbedrijven zou men al snel enkele hectaren grond ‘toevallig’ moeten gaan controleren. 

Daarenboven is een illegale boring met het blote oog nagenoeg niet te onderscheiden van een vergunde boring. Als je zo'n boring opmerkt kan je dit wel administratief nakijken, maar dat neemt uiteraard tijd in beslag.

Wat particuliere niet-gemelde-grondwaterwinningen betreft (zelf of illegaal laten installeren) is het vaak nog moeilijker. De meeste tuinen in Vlaanderen zijn goed afgeschermd en een kleine beperkte grondwaterwinning is op het eerste zicht niet onmiddellijk hinderlijk voor de buren. 

Dit alles maakt het moeilijk om een duidelijk zicht te krijgen op deze problematiek. Men blijft afhankelijk van oplettende of bezorgde burgers. 

Zo'n melding van een mogelijke overtreding kan gemaakt worden bij de politie, gemeente of bovenlokale inspectiediensten. Niet iedereen weet echter waar ze met hun klacht terecht kunnen, en een algemeen meldpunt is er niet. 

Koen: "We moeten er ons ook van bewust zijn dat niet elke politiebeambte weet dat er mogelijks sprake is van een overtreding. Je kan onmogelijk verwachten dat onze politiebeambten ook op de hoogte zijn van alle bijzondere regelgeving." 

De meldingen worden dan ook best overgemaakt aan de milieudienst van de gemeente. Zij kunnen bepalen welke dienst er bevoegd is om op te treden (lokaal of bovenlokaal), en welke andere instanties op de hoogte kunnen gesteld worden (bv. VMM)."

Vervolgens kan een toezichthouder ter plekke een vaststelling uitvoeren. Gaat het om een illegale of niet-conforme waterwinning, dan wordt er een PV opgemaakt. Op basis van dat PV neemt het parket vervolgens de beslissing om zelf strafrechtelijk te vervolgen, te seponeren of om het dossier over te maken aan de afdeling handhaving bij het departement omgeving. Zij kunnen op hun beurt een boete opleggen.

Koen: "Een boete alleen brengt natuurlijk geen zoden aan de dijk. De toezichthouder zal bijkomend de gebruiker aanmanen om zich administratief in regel te stellen of de installatie te verwijderen. Zoals je merkt neemt het opvolgen van 1 enkel dossier heel wat tijd in beslag."

Tekort aan mankracht op alle niveaus

Wat nog fijntjes wordt weggelaten in de Pano-reportage is het feit dat door besparingen het aantal inspecteurs op Vlaams niveau de afgelopen 10 jaar gehalveerd is. Daarenboven is er op gemeentelijk niveau een groot probleem om mensen te vinden die handhaving willen doen. 

Koen: "In veel gemeenten zit er op de milieudienst wel een lokaal toezichthouder, maar daarnaast dragen ze ook de pet van duurzaamheidsambtenaar, klimaatexpert, vergunningsverlenend ambtenaar, enz. De vele projecten over klimaat, energie en duurzaamheid eisen steeds meer tijd. Klachtenopvolging en handhaving komen daar dan nog bovenop."

"Met het handhavingsteam van Haviland bouwen we een lokale expertise op en ondersteunen we de gemeenten waar we kunnen. We gaan na op welke manier we de lokale ambtenaren deels kunnen ontlasten van hun takenpakket als toezichthouder, of we nemen alle decretaal bepaalde taken over en stellen één van onze toezichthouders ter beschikking."

Lees meer over milieuhandhaving